Wat laten we straks achter?

Voor wie doen we het eigenlijk?

Om voorbij die waan van de dag te komen, is een moreel ijkpunt nodig. Zodra een bestuurder geen drie maanden vooruitkijkt maar tien of twintig jaar, moet hij of zij over andere dingen gaan praten dan alleen het rendement. Dan zullen er gesprekken gevoerd moeten worden over verantwoordelijkheid. Historisch gezien zijn er drie bekende ethische perspectieven die daarbij houvast kunnen bieden:

• Het utilitarisme kijkt naar uitkomsten: welke handeling zorgt voor de grootste totale hoeveelheid geluk?
• De plichtethiek kijkt naar strikte normen: van welke handeling zou je willen dat het een universele regel was én welke handeling maakt geen misbruik van andere mensen?
• De deugdethiek draait om het karakter van de organisatie en zijn mensen. Handel altijd zoals ‘een goed mens’ of ‘een goede bestuurder’ dat zou doen.

Deze drie stromingen roepen wel direct een vervolgvraag op: met wie hebben we eigenlijk rekening te houden? Blijft die verantwoordelijkheid beperkt tot de huidige klanten, medewerkers en aandeelhouders? Of moeten we breder kijken?

Wanneer we ons alleen richten op mensen, zijn we er helaas nog niet. Zeker in deze tijd van klimaatverandering kan het nuttig zijn om ons niet alleen te richten op de huidige generatie, maar ook te kijken naar wat onze beslissingen doen met generaties voor of na ons. En ook andere levende wezens als dieren en planten verdienen het misschien om opgenomen te worden in onze overwegingen. Voor wie moeten we onze verantwoordelijkheid nemen en wie moeten we links laten liggen? Hoe groter de morele kring wordt die je opneemt in je verantwoordelijkhedenpakket, hoe sneller kortzichtige besparingen hun glans verliezen.

De sluier van onwetendheid

Filosoof John Rawls introduceerde een beroemd gedachtenexperiment: de sluier van onwetendheid. Stel dat we met alle mensen op de wereld samen de regels mochten bepalen en de goederen mochten verdelen, zonder dat we zelf weten welke plek we straks in die wereld krijgen. Welke verdelingen zouden we dan maken? Welke regels zouden we instellen of juist afschaffen? Vanuit die onwetendheid, was Rawls’ overtuiging, zou vrijwel ieder mens kiezen voor een eerlijk fundament met een bescherming voor de meest kwetsbaren. Rawls ontwierp dit gedachtenexperiment oorspronkelijk voor mensen die leefden in onze tijd en maatschappij. Hedendaagse denkers, onder wie filosoof Roman Krznaric in zijn werk over goed voorouderschap, trekken die gedachte door naar de toekomst. Wat gebeurt er als u niet weet in welke eeuw u ter wereld komt? Zijn de beslissingen van nu dan nog steeds een logische keuze?

Futuring technieken voor een moreel ideale toekomst

Futuring biedt praktische hulpmiddelen om deze morele afwegingen te vertalen naar de strategie. Futuristen claimen niet dat zij de toekomst kunnen voorspellen. Ze verkennen wel mogelijke toekomsten en de aannames die daaronder liggen.

Een bekend hulpmiddel hierbij is de hoorn van plausibiliteit. Volgens deze theorie waaiert de toekomst vanuit het heden uit als een trechter:

• Dichtbij het midden liggen de waarschijnlijke toekomsten, de paden die ontstaan wanneer we de huidige koers en aannames simpelweg doortrekken.
• Daaromheen bevindt zich een bredere schil van mogelijke en denkbare scenario’s, inclusief onverwachte wendingen en systeemveranderingen.
• Dwars door die lagen heen ligt jouw wenselijke toekomst.

Deze wenselijke toekomst kan alleen maar tot stand komen als afgewogen morele oordelen hierin meegenomen worden. Het dwingt een directie of bestuur om te bepalen welke waarden bescherming verdienen, ook als de buitenwereld verandert. En de kans dat deze waarden dan nog steeds enkel de kant van de efficiëntie opvallen, wordt steeds kleiner.

Scenariodenken is een andere techniek die kan helpen om de verschillende werelden scherp te krijgen. Door een zo gedetailleerd mogelijk scenario te schrijven van jouw wenselijke toekomst, word je gedwongen om over verschillende facetten van deze mogelijke toekomst na te denken. Backcasting biedt vervolgens de methodische route terug naar vandaag: vanuit het gekozen, wenselijke toekomstbeeld redeneer je stap voor stap terug naar het heden. Welke voorwaarden moeten over tien jaar gerealiseerd zijn om uit te komen waar we heen willen? En over vijf jaar? En welke beslissingen vraagt dat deze week?

Wat vraagt dit van leiderschap?

Wanneer een organisatie redeneert vanuit een toekomstbeeld dat zijn oorsprong vindt in morele vragen, verandert de betekenis van efficiëntie van het heden. Keuzes die op de korte termijn tijd of geld kosten, blijken dan ineens onmisbaar voor het behoud van vakmanschap, vertrouwen en gezondheid. Tegelijkertijd worden de ‘quick fixes’ ontmaskerd als risico’s voor de lange termijn.

Toekomstgericht leiderschap vraagt moed. Je moet de drang naar onmiddellijk succes afremmen. Bovendien moet je jezelf grote vragen durven stellen: wanneer doen we het juiste? Hoe ziet dat juiste eruit? Als jij het als leider aandurft om te vertragen en een wenselijke toekomst te schetsen, en daar ook écht naartoe te gaan werken, zul je ontdekken dat de besluiten van vandaag pas echt waarde krijgen wanneer ze bestand zijn tegen de stormen van morgen.