De kleine signalen van groot gevaar: microgedrag van toxisch leiderschap

Psychologie in Organisaties
24 februari 2026

Wanneer leiderschap sluipender wordt dan je denkt

Je ziet het vaak pas als het te laat is. Een leider die bij zijn aantreden energie meebrengt, visie, charisma. Teams die denken: eindelijk iemand die knopen doorhakt. Maar langzaam, bijna onmerkbaar, verandert de sfeer in de organisatie. Mensen worden stiller. Besluiten worden minder transparant. Kritiek wordt subtiel ontmoedigd. Niemand kan precies aanwijzen wanneer het kantelpunt kwam; het leek maar een gevoel. En precies in die ongemerkte verschuiving krijgt toxisch leiderschap zijn eerste houvast.

Het zijn niet altijd schreeuwende uitbarstingen, openbare vernederingen of machtsgrepen die organisaties het meeste schade toebrengen. Het zijn de kleine dingen. De bijna onzichtbare gedragingen die dagelijks plaatsvinden: een opgetrokken wenkbrauw tijdens een vergadering, het strategisch vasthouden van informatie, een grap die nét geen grap is. Microgedrag dat op zichzelf onschuldig lijkt, maar samen een patroon vormt dat teams stillegt en organisaties verzwakt. In een tijd waarin organisaties complexer, politiek gevoeliger en sneller veranderend zijn dan ooit, is het vermogen om dat microgedrag te herkennen geen detail, maar een essentiële leiderschapsvaardigheid.

Waarom gedrag zwaarder weegt dan intentie

Bij onszelf hebben we de neiging om intenties te overschatten en gedrag te onderschatten. Wij weten immers dat we iets ‘niet zo bedoelen’ of dat we toevallig met het verkeerde been uit bed zijn gestapt op de dag dat we een rotopmerking of een ongepaste grap naar iemand maken. Bij andere mensen daarentegen hebben we de neiging om gedrag te overschatten en intenties te vergeten. Intenties zijn voor ons immers onzichtbaar; wij ervaren uitsluitend de gedragsmatige restanten, de sporen die gesprekken, blikken en keuzes nalaten. Een leider die een kritische vraag wegwuift, creëert een andere cultuur dan een leider die dezelfde vraag oprecht onderzoekt. Een subtiel buitengesloten collega ervaart een heel andere werkdag dan iemand die wordt uitgenodigd om zijn perspectief te delen. Microgedrag is daarom geen bijzaak, maar de werkelijke taal waarin leiderschap zich afspeelt.

De subtiele patronen van de Dark Triad in organisaties

De Big Five is het meest onderzochte en best toepasbare persoonlijkheidsmodel om gedrag en prestaties op de werkvloer te voorspellen. Het beschrijft persoonlijkheid langs vijf brede dimensies (openheid, consciëntieusheid, extraversie, vriendelijkheid en emotionele stabiliteit) en geeft daarmee een betrouwbaar beeld van hoe iemand zich gemiddeld gedraagt in professionele situaties. In deze betrouwbare meetmethode blijft echter één aspect onderbelicht: waar in de samenwerking, besluitvorming of omgang met macht de risico’s kunnen ontstaan. Daarvoor bieden de zogenoemde Dark Triad-eigenschappen — narcisme, Machiavellisme en psychopathische trekken — waardevolle aanvullende informatie. Ze zijn geen diagnoses, maar gedragstendenties die laten zien waar potentiële moeilijkheden zich kunnen ophopen in teams of leiderschap.

Narcisme: de stille honger naar bewondering

Uit onderzoek is gebleken dat narcistische leiders in eerste instantie vaak populair zijn: ze zijn charismatisch, visionair, zelfverzekerd en extravert. Ook komen ze slim over. Deze eigenschappen worden vaak als positief of zelfs noodzakelijk gezien voor leiders. Die moeten immers voorop kunnen lopen. Helaas hebben narcistische leiders ook minder empathie en interesse in andere mensen. Ze kunnen moeilijk tegen kritiek en kunnen hier zelfs agressief op reageren. Samenwerken gaat hierdoor moeilijker. Na verloop van tijd kantelt het beeld en krijgen mensen moeite met de narcistische leider. Door de schijnbaar kleine afkeuringen gaan mensen hun bijdrage kleiner maken en kritische vragen vermijden, niet uit angst voor straf, maar uit vermoeidheid.

Machiavellisme: strategie in het klein

Machiavellistisch microgedrag is van een andere orde: strategisch, berekenend, bijna fijnmechanisch. Het uit zich in informatie die net niet gedeeld wordt, in loyaliteit die beloond wordt en onafhankelijkheid die subtiel wordt afgestraft. Soms wordt er fluisterend geadviseerd om iets vooral niet met iedereen te delen. De leider blijft bewust vaag over verwachtingen, waardoor schuld achteraf makkelijk kan worden verplaatst. De gevolgen zijn sluipend: medewerkers gaan elkaar minder vertrouwen en richten zich meer op het politieke spel dan op de inhoud.

Psychopathische trekken: kilte vermomd als professionaliteit

Psychopathisch microgedrag kenmerkt zich door onvoorspelbare micro-emoties en een opvallende afwezigheid van empathie. Een kille blik, een scherpe opmerking zonder context of een grap die net iets te hard binnenkomt maar wordt verpakt als “je moet tegen een stootje kunnen”, zijn allemaal momenten die medewerkers alert maken op de stemming van de leider, in plaats van op hun eigen werk. Onderzoek laat zien dat dit type gedrag leidt tot een meetbare afname in psychologische veiligheid, een toename van stress en emotionele uitputting, en lagere teamprestaties doordat medewerkers defensief gedrag ontwikkelen en risico’s vermijden.

Waarom we toxisch microgedrag vaak te laat herkennen

Als dit gedrag zulke grote gevolgen heeft, waarom herkennen we het dan vaak pas laat? Het charisma van leiders speelt daarbij een grote rol. Zelfverzekerdheid wordt al snel verward met competentie, zeker in periodes van verandering of crisis. Tegelijkertijd passen teams zich sneller aan dan ze zelf doorhebben. Wat eerst als grensoverschrijdend voelt, wordt na verloop van tijd ‘typisch gedrag’, en later zelfs ‘professionele directheid’. De grens verschuift millimeter voor millimeter.