Marga van Dam over leiderschap: ‘Blijf dichtbij jezelf en vertrouw op het vakmanschap van je mensen’ 

Marga van Dam, manager bij de Raad voor de Kinderbescherming, vond het een eer toen AOG School of Management haar als alumna vroeg een dagdeel te verzorgen bij de leergang Nieuw Leiderschap in Organisaties. Aan de hand van voorbeelden uit haar boek Veranderen achter gesloten deuren over haar tijd als gevangenisdirecteur vertelt ze deelnemers hoe zij zelf invulling geeft aan haar leiderschap. ‘Wat ik na al die jaren bij de politie en in het gevangeniswezen heb ervaren is dat ik als leider vooral effectief ben als ik dichtbij mezelf blijf en kan vertrouwen op het vakmanschap van de mensen.’ 

Op de havo wist Marga van Dam het al: ze wilde bij de politie, ook al kende ze niemand die dat werk deed. Na de politieschool begon haar loopbaan als agent op straat. Al snel merkte ze dat ze er als jonge vrouw echt bij hoorde toen ze haar eerste inbreker had ingerekend. Na bijna vijftien jaar ervaring op straat klom ze op binnen de politie, volgde tal van interne opleidingen en verschoof haar aandacht naar het management. ‘Al ben ik  altijd dichtbij het operationele werk gebleven.’ 

Het historisch perspectief 

Van Dam was inmiddels teamchef toen haar leidinggevende haar wees op de leergangen van AOG School of Management. Ze wilde eigenlijk een master behalen, maar besloot te beginnen met de leergang Publieke Strategie en Leiderschap. ‘Wat me vooral is bijgebleven is hoe belangrijk het is om je te verdiepen in de historie als je ergens binnenkomt. Mensen vinden het leuk om te vertellen wat ze hebben gedaan en waar ze vandaan komen. Je hoort dan ook wat er in het verleden niet goed is gegaan. Wat ik verder heb geleerd bij die leergang was uitzoomen naar wat de organisatie als totaal nodig heeft om zich verder te ontwikkelen.’ 

Gezond boerenverstand 

Die ervaring smaakte naar meer en dus begon Van Dam aan de leergang Strategisch Leiderschap met de bedoeling om de Master Strategy & Leadership te behalen. ‘Die leergang ging vooral over hoe strategie werkt in organisaties, waar we vandaan komen, waar we staan en waar we naartoe gaan. Aanvankelijk was ik nogal onder de indruk, maar al snel ontdekte ik een rode draad, namelijk dat je gewoon met je gezonde boerenverstand probeert om zaken bij elkaar te krijgen met de theoretische kennis als bagage. Ik vond het  erg interessant dat de leergang ook ging over economische en maatschappelijk ontwikkelingen die van invloed zijn op de strategie van je eigen organisatie.’ 

Dienend leiderschap 

Haar eigen leiderschap is dienend. Tenminste: dat kwam uit een test. Van Dam: ‘Daar was ik helemaal niet trots op, want het klonk mij nogal soft in de oren. Tot ik na verloop van tijd leerde dat je als leider dienend bent aan de omgeving waarin jij iets te doen hebt. Aan de problematiek die er speelt en de mensen die het werk uitvoeren. En daar ben ik wel trots op.’ Dat gevoel kwam sterk naar boven toen ze na dertig jaar politiewerk gevangenisdirecteur werd. ‘Dan ben je dus dienend aan de gedetineerden, voor wie je verantwoordelijk bent en aan de collega’s die er elke dag weer staan. Ik heb eerst bij de politie en later in de gevangenis groot vertrouwen gekregen in het vakmanschap van die collega’s die er elke dag weer middenin staan. Mensen die terecht aanvoelen dat er iets broeit bijvoorbeeld, ook al is er ogenschijnlijk niets aan de hand. Dat vertrouwen is de rode draad geworden voor mijn eigen leiderschap.’ 

Confrontatie met geweld 

Ze rondde haar master af met de vraag hoe een organisatie mensen kan ondersteunen die vanuit hun functie met geweld worden geconfronteerd. ‘Dat vraagstuk speelt volop bij de politie, maar ook in de zorg en het onderwijs. Kort nadat ik mijn master had behaald, ben ik begonnen als gevangenisdirecteur en daar zag ik veel elementen uit mijn onderzoek terug, zoals het belang van nazorg en collegiale opvang. Met die kennis en mijn politieachtergrond heb ik binnen de gevangenis een aantal afspraken aangescherpt. Zo vind ik het heel belangrijk dat je als organisatie naast je medewerker gaat staan als er sprake is geweest van geweld of bedreiging. Dan neem je stelling en zorg je dat aangifte wordt gedaan, zelfs als een medewerker dat eerst niet nodig vindt. Je moet als organisatie dan heel duidelijk maken dat je geen geweld accepteert.’ In haar nieuwe baan als manager bij de Raad voor de Kinderbescherming komen de inzichten vanuit de master ook van pas: ‘Ook hier krijgen medewerkers helaas te maken met geweld en bedreiging en is het bieden van nazorg en steun essentieel.’ 

 Vragen stellen en niet weten 

Terugkijkend op de leergangen en de master noemt Van Dam het stellen van vragen als een van de belangrijkste vaardigheden die ze heeft geleerd. ‘Natuurlijk kon ik dat al, maar ik ben er nog meer van doordrongen geraakt hoe belangrijk het is om nieuwsgierig te zijn en een open houding aan te nemen. Ik heb bovendien geleerd om te dealen met het niet weten. Je hebt niet altijd een pasklaar antwoord op een maatschappelijk probleem. Hoe ga je bij de politie bijvoorbeeld om met personen met onbegrepen of verward gedrag? Je kunt van een verpleegkundige niet verwachten dat ze een agressieve man met een mes in haar eentje in bedwang houdt. Dan ben je nodig als politie en dan staan we er. Maar is opsluiting het juiste antwoord? Eigenlijk niet, maar hoe zorgen we als politie dat het aantal meldingen afneemt? Dan moet je samen met andere organisaties gaan bouwen aan een goede oplossing, waarbij meerdere perspectieven aan bod komen. En dat is niet eenvoudig. We moeten ook accepteren dat we nog niet weten hoe we dat voor elkaar krijgen.’ 

Binnen beginnen om buiten te blijven 

Over tijd als gevangenisdirecteur schreef ze het boek Veranderen achter gesloten deuren. ‘Dat boek gaat over hoe je een organisatieontwikkeling vormgeeft als er niets fout mag gaan. In dat traject was de richting duidelijk, namelijk het operationaliseren van de missie Binnen beginnen om Buiten te Blijven. Het was echter lastig om de stip op de horizon te bepalen. Voor mij stonden vier H’s van leiderschap centraal. Hoop om aan te geven dat het echt mooier kan worden. Humaniteit omdat het gaat om de mensen en de bedoeling van je werk, niet alleen om het strikt navolgen van de regels. Humiliteit refereert aan dat dienende leiderschap waarbij het niet om jou gaat maar om de ander. En tot slot de h van humor. Dat pad zijn we samen gaan volgen.’ 

Luisteren naar je buik 

Haar ervaringen komen goed van pas tijdens het dagdeel dat ze verzorgt bij de leergang Nieuw Leiderschap in Organisaties. ‘Dan vertel ik mijn ervaringsverhaal aan de hand van voorbeelden uit mijn boek en praten we over de universele thema’s waarmee je als leider in elke sector te maken krijgt. Wat ik vooral wil meegeven is dat je bij jezelf moet blijven als leider. Durf te luisteren naar je eigen kompas, naar je buikgevoel. Als ik sterk het gevoel heb dat een bepaald besluit niet het juiste is of dat er iets in een situatie niet klopt, koop ik eerst tijd voor ik de knoop doorhak. En bijna altijd blijkt dan achteraf dat mijn intuïtie klopte en dat ik dus op mijn eigen kompas kan vertrouwen.’ 

Meer weten over de deeltijdopleiding Nieuw Leiderschap in Organisaties?

Download de brochure