Een socratische denkoefening

Filosofie
2 september 2026

Veel procedures of overleggen verliezen na verloop van tijd hun oorspronkelijke doel, maar blijven als vanzelfsprekend bestaan. Met de Socratische methode onderzoek je door systematisch doorvragen onderliggende aannames en schort je oordelen op. In deze oefening ontdek je of een vaste afdelingsgewoonte jullie nog dient.

Deze oefening verloopt in vier stappen:

Kies een vanzelfsprekende werkwijze
Onderzoek verborgen aannames
Zoek het tegenvoorbeeld
Het filosofische oordeel

Stap 1: kies een vanzelfsprekende werkwijze

Selecteer een vaste regel, of gewoonte binnen jouw team waar iedereen zich aan houdt, zonder het doel erachter ter discussie te stellen.

Welke gewoonte komt bij je op?

En wat gebeurt er als iemand deze regel niet opvolgt? Beschrijf de feiten.

Stap 2: onderzoek verborgen aannames

Beantwoord de volgende vragen zo eerlijk mogelijk.

Welk doel wordt aan deze regel gekoppeld?
Welke aanname over mensen ligt hieronder?
Wat zegt deze regel over de organisatiecultuur?
Wie heeft er feitelijk baat bij deze regel?
Welke andere aannames doen we met deze regel?

Stap 3: zoek het tegenvoorbeeld

Kun je een situatie bedenken waarin het strikt naleven van deze regel juist leidde tot vertraging, kwaliteitsverlies of ongewenst gedrag?

Stap 4: het filosofische oordeel

Beoordeel of deze praktijk daadwerkelijk waarde toevoegt. Wat vraagt deze situatie van jou? Welk gesprek moet je hierover voeren met jouw team of leidinggevende? Schrijf je conclusie in drie zinnen op.

Verdieping

Bespreek de uitkomsten met je team of leidinggevende. Onderzoek bijvoorbeeld:

Welke aannames hebben jouw collega’s over hetzelfde onderwerp en zijn dat dezelfde als jouw aannames?
Wat zou er gebeuren als jullie morgen deze werkwijze zouden afschaffen?

Van oefening naar verdieping

Met deze oefening heb je niet alleen een bestaande werkwijze onderzocht, maar vooral geoefend met een andere manier van kijken: aannames zichtbaar maken, doorvragen en je oordeel uitstellen. Precies die vaardigheid helpt je om ook in complexe werksituaties scherper te denken en betere gesprekken te voeren.

Wil je ontdekken hoe je filosofisch denken structureel kunt inzetten in je werk? Download dan de brochure van onze leergang Filosofie in Organisaties en ontdek hoe je je verder kunt ontwikkelen in kritisch, onderzoekend en zelfstandig denken.