Donderdagmorgen in Utrecht, november en nat. De overgang van de ochtendspits naar de stilte van een voormalige kerk vraagt even om acclimatisatie. Veel bestuurders en leidinggevenden komen binnen met het hoofd nog half in de inbox: een vastgelopen reorganisatie, een medewerker die klemloopt tussen protocol en praktijk, of simpelweg de vraag hoe je alle ballen in de lucht houdt. De dagelijkse praktijk eist continu besluiten, het liefst snel en binnen de kaders van beleid en wetgeving.
Binnen valt die hectiek snel van de schouders. Onder de hoge gewelven van de monumentale kerk ontstaat ruimte voor de vragen die op de werkvloer vaak blijven liggen. Vragen over rechtvaardigheid, morele stress en zingeving. Want wat doe je wanneer de officiële regels niet overeenkomen met wat redelijk en menselijk voelt? Filosoof Govert Buijs en zingevingsonderzoeker Jacky van de Goor hielden de zaal tijdens de AOG-inspiratieochtend een spiegel voor: hoe blijf je als leider overeind in het spanningsveld tussen systeemwereld en menselijke maat? De dag werd begeleid door Cristel van de Ven, die alle verhalen bij elkaar bracht.
Terug naar de oorsprong van ons morele kompas
Govert Buijs pakte het grondig aan en ging voor zijn begin helemaal terug naar ons begin: het ontstaan van de mensheid. Want lang voordat er commissarissen en wekelijkse bila’s bestonden, moesten samenlevende groepen al bepalen wat eerlijk delen en rechtvaardigheid betekenden om te kunnen overleven. Vanuit die oerbasis trok hij de lijnen door naar de drie grote theorieën waar leidinggevenden vandaag de dag nog altijd op varen, vaak zonder zich daar bewust van te zijn. Iets is juist als het voldoet aan bepaalde regels, als het tot de best mogelijke uitkomsten leidt óf als er wordt gehandeld vanuit de juiste deugden.
In de zaal bleek dat mensen het liefste handelen vanuit die derde overtuiging. Als je vanuit de juiste eigenschappen als mededogen, moed en gematigdheid handelt, kun je nooit iets verkeerd doen, is de overtuiging. Toch gaven bijna alle deelnemers aan dat dit niet was hoe ze geacht werden te handelen vanuit hun organisatie. Daar werd ingezet op protocollen, regels en administratieve procedures. Voor veel deelnemers was dit een eye-opener. Hoe kun je je eigen morele koers blijven varen wanneer je op een schip zit waarvan de koers al vastligt?
Zijn betoog landde in het veertiende-eeuwse Siena. Aan de hand van beroemde fresco’s van Ambrogio Lorenzetti over goed en slecht bestuur liet Buijs zien dat de spanning tussen eigenbelang, macht en publiek welzijn tijdloos is. Waar slecht bestuur leidt tot tirannie, angst en verval, toont het goede bestuur een stad vol bedrijvigheid, vrede en rechtvaardigheid. Het zette de aanwezigen voor een heldere vraag: welke krachten voeden we zelf in onze organisaties wanneer we besluiten nemen? Goed bestuur bleek daarbij geen kwestie van blind regels volgen, maar van het voortdurend onderhouden van deugden die de gemeenschap dienen.
Buiten de lijntjes
Waar Govert Buijs de grote lijnen van de geschiedenis schetste, bracht zingevingsonderzoeker Jacky van de Goor het thema terug naar de persoonlijke ervaring. Zij stelde de afgelopen jaren aan talloze professionals één ogenschijnlijk eenvoudige vraag: als je één herinnering mocht meenemen uit je hele werkende leven, welke zou dat dan zijn? Het opvallende antwoord: vrijwel niemand noemt een vlekkeloos behaalde kwartaaltarget of een keurig volgens protocol verlopen vergadering. De momenten die er echt toe doen, blijken bijna altijd situaties waarin mensen de lijntjes opzochten of er zelfs bewust buiten kleurden om iemand anders werkelijk te kunnen helpen.
Dat schuurt met de dagelijkse praktijk van veel organisaties. Van de Goor verwees naar socioloog Hartmut Rosa, die beschrijft hoe onze samenleving de neiging heeft om alles tot in detail dicht te timmeren met procedures, checklists en controles. Het gevolg is dat er voor bestuurders en professionals nauwelijks nog handelingsruimte overblijft om te doen wat op dat moment menselijkerwijs nodig is.
De zaal mocht dat aan den lijve ondervinden. Deelnemers kregen de opdracht om een recent werkverhaal te delen dat hen de afgelopen maand was bijgebleven, waarna de luisteraar reflecteerde op de kern: wat beklijft hier nu echt van? Tussen de verhalen door rees een scherpe vraag op over het thema van de ochtend. Buiten de gebaande paden treden levert vaak betekenis en zingeving op, maar waar ligt de grens? Wanneer is buiten de lijntjes kleuren nog een daad van rechtvaardigheid, wanneer verandert het in willekeur, en wie bepaalt dat eigenlijk?
Van moreel kompas naar dagelijks handelen
Het werd een ochtend waarin duidelijk werd dat theorieën bescherming en houvast bieden, maar dat leiderschap pas werkelijk betekenis krijgt wanneer iedereen de kerk weer uitstapt en de kantoortuin in. Om morele dilemma’s op te lossen, heb je meer nodig dan theorieën en kaders. Uiteindelijk maakt de reflectie die volgt op zo’n ochtend vol inspiratie het verschil. Goed leiderschap vraagt de bereidheid om de eigen praktijk kritisch te onderzoeken en door middel van al die theorieën een eigen visie daarop te ontwikkelen. Pas wanneer die vertaling vanuit het eigen morele kompas plaatsvindt, verandert regeldrift in oprechte redelijkheid. Op naar een mooie editie volgend jaar!