Strategisch leiderschap in een versnipperde werkelijkheid

In veel organisaties is strategie tegenwoordig niet het probleem. Op papier is er richting. Er zijn keuzes gemaakt, prioriteiten gesteld en strategische accenten aangebracht die samen een herkenbaar verhaal vormen. En toch ontstaat in de praktijk iets anders. Niet omdat de strategie ontbreekt, maar omdat ze haar vanzelfsprekende samenhang verliest in de uitvoering. 

Besluiten worden op steeds meer plekken genomen, in steeds meer tempo’s en onder steeds wisselende interpretaties. Neem een organisatie waarin klantgroei centraal staat. Het commerciële team versnelt campagnes op basis van realtime data. Operations ziet in dezelfde cijfers signalen overbelasting ontstaan en remt af. Finance interpreteert dezelfde ontwikkeling als druk op marges en waarschuwt voor risico’s. Wat bedoeld was als één koers, wordt in de uitvoering meerdere realiteiten. 

Strategie als iets wat zich verspreidt 

Wat hier zichtbaar wordt, sluit aan bij een verschuiving die binnen het strategisch denken al langer wordt beschreven. In strategy-as-practice is strategie niet langer een plan dat wordt uitgerold, maar een proces dat ontstaat in het dagelijkse handelen van mensen in organisaties. Strategie wordt niet geïmplementeerd, ze wordt gedaan.  

Daarmee verschuift ook het karakter ervan. Strategie bestaat niet op één plek, maar in een veelheid van handelingen, keuzes en interacties. En precies daar ontstaat een fundamentele vraag: hoe houd je samenhang in een proces dat nergens meer centraal samenkomt? 

Interpretatie, data en algoritmische sturing 

Die vraag wordt urgenter doordat interpretatie niet alleen bij mensen ligt. Organisaties sturen steeds sterker op data: dashboards, KPI-systemen, real-time metrics. Daar komt steeds vaker een extra laag bij: AI-gestuurde systemen presenteren zich als objectief hulpmiddel voor besluitvorming. Maar deze systemen objectiveren niet alleen, ze interpreteren ook. 

Dezelfde data kunnen dus leiden tot verschillende conclusies: groei wordt in de ene context gezien als kans, in de andere als risico op overbelasting of een verschuiving in klantgedrag. AI en dashboards reduceren die variatie niet, maar verplaatsen haar naar een andere laag. 

Het effect is dat er niet één gedeelde werkelijkheid ontstaat, maar meerdere, parallelle werkelijkheden binnen dezelfde organisatie op basis van dezelfde data. 

Betekenis ontstaat lokaal 

Binnen het werk rond sensemaking, onder andere geassocieerd met Karl Weick, wordt duidelijk dat organisaties niet reageren op een objectieve werkelijkheid. Ze geven er betekenis aan in hun eigen context, op hun eigen moment. Ze construeren die werkelijkheid actief. Strategie en data krijgen pas betekenis in de context waarin ze worden gebruikt. 

Dezelfde strategische formulering of hetzelfde dashboard kan daardoor op verschillende plekken tot verschillende interpretaties leiden. Niet als afwijking, maar als logisch gevolg van hoe betekenisgeving werkt in complexe systemen. 

Versnelling en het verdwijnen van afstemmingsruimte 

Onder stabielere omstandigheden wordt die variatie nog opgevangen via afstemming, overleg en hiërarchische coördinatie. Maar de omstandigheden veranderen. Door geopolitieke onzekerheid, politieke verschuivingen en technologische versnelling neemt de druk op besluitvorming toe. Beslissingen moeten sneller worden genomen, op meer plekken, met meer informatie en onder grotere onzekerheid. 

Daardoor verschuift iets fundamenteels: het moment waarop interpretaties nog met elkaar in lijn kunnen worden gebracht, wordt kleiner en minder frequent: de afstemmingsruimte neemt dus af. 

Van bedoelde naar gerealiseerde strategie 

In dit spanningsveld krijgt een klassiek onderscheid uit het werk van Henry Mintzberg opnieuw betekenis: dat tussen de bedoelde strategie en de gerealiseerde strategie. 

Wat centraal wordt geformuleerd, is niet automatisch wat in de praktijk ontstaat. 

Maar waar dit onderscheid eerder vooral analytisch werd gebruikt om strategie te duiden, wordt het nu steeds meer organisatorisch zichtbaar. Niet omdat strategie minder goed wordt uitgevoerd, maar omdat er meer gelijktijdige uitvoeringen ontstaan die niet vanzelf meer samenkomen. 

De stille verschuiving  

Hier ontstaat een stille verschuiving in wat organisaties van strategie verwachten. Aan de ene kant blijft de behoefte aan richting, coherentie en alignment bestaan. Aan de andere kant is er een werkelijkheid waarin besluitvorming steeds meer gedistribueerd is geraakt over mensen, teams, systemen en algoritmes. 

Niet één centrum dat bepaalt, maar vele knooppunten waar interpretatie en sturing tegelijk plaatsvinden. En precies daar ontstaat een spanning die zelden expliciet wordt benoemd, maar wel voelbaar wordt in de uitkomsten: beslissingen zijn lokaal logisch, maar niet altijd collectief consistent. 

De opgave van strategisch leiderschap 

Strategisch leiderschap krijgt in deze context een andere betekenis. Niet het formuleren van betere strategieën. En ook niet alleen het strakker aansturen van uitvoering. Maar het vermogen om samenhang te organiseren in een systeem, waarin samenhang niet langer vanzelf ontstaat. 

Dat vraagt minder om controle over inhoud en meer om aandacht voor waar interpretaties beginnen uiteen te lopen, waar data, context en lokale logica inconsistent dreigen te worden. 

Wanneer samenhang niet meer vanzelf ontstaat 

Strategie verdwijnt niet. Ze wordt juist steeds meer verspreid, geïnterpreteerd en opnieuw gevormd in de dagelijkse praktijk van organisaties, door mensen en steeds vaker ook door data- en AI-systemen. 

Maar precies daarin schuilt de verschuiving die vaak onder de oppervlakte blijft: hoe meer strategie een gedeeld en data-ondersteund proces wordt, hoe minder vanzelfsprekend de uitkomst ervan nog samenvalt. 

En dat maakt strategisch leiderschap iets anders dan het ooit was. Minder een kwestie van richting formuleren en meer een voortdurende oefening in het mogelijk maken van samenhang, in een werkelijkheid waarin die samenhang niet meer vanzelf ontstaat. 

En dat maakt strategisch leiderschap iets anders dan het ooit was. Niet langer het formuleren van richting in een overzichtelijke context, maar het voortdurend mogelijk maken van samenhang in een situatie die dat niet meer vanzelf doet. In de leergang Strategisch Leiderschap onderzoeken we onder meer wat het vraagt van leiders om te acteren in een omgeving waarin samenhang niet langer gegeven is, maar steeds opnieuw moet worden gecreëerd. 

Meer weten over de opleiding Strategisch Leiderschap?

Download de brochure