Het spanningsveld tussen urgentie en participatie

Hoe organiseer je als overheid participatie, zonder het burgerschap dat je wilt versterken onbedoeld te begrenzen? 

Dat is een vraag die steeds urgenter wordt nu publieke opgaven, zoals woningbouw, de opvang van asielzoekers of de zorgtransformatie vragen om tempo, samenwerking en bestuurlijke daadkracht. Publieke leiders staan voor de opgave om tempo te maken én ruimte te houden voor democratische betrokkenheid. Marlies Honingh, docent in onze leergang Publieke Strategie en Leiderschap, onderzoekt met de NSOB precies dit spanningsveld 

Is er wel ruimte om burger te zijn? 

In de publicatie laten de auteurs zien dat burgerschap niet één helder afgebakende rol is die de overheid aan burgers kan toewijzen. In de praktijk krijgt burgerschap vele vormen: mensen spreken zich uit, signaleren misstanden, zorgen voor elkaar, organiseren voorzieningen, werken mee aan publieke taken of haken juist af. Die variatie hoort bij een levende democratie. Voor overheid en bestuur is het vooral zaak die veelvormigheid te herkennen en ermee te werken.  

De auteurs draaien daarom de gebruikelijke vraag om. Niet: hoe krijgen we burgers meer in beweging? Maar: welke handelingsruimte laat de overheid burgers eigenlijk om burger te zijn? Juist daar ontstaat een fundamentele spanning tussen de manier waarop de overheid participatie organiseert en de mogelijkheden die burgers ervaren om werkelijk invloed te ervaren en betekenis te geven aan publieke keuzes. Wanneer participatie te strak wordt ingericht, kan de bijdrage van burgers smaller worden dan hun betrokkenheid. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer de overheid vooraf bepaalt welke bijdrage telt, burgers vooral als uitvoerders of klanten benadert, of initiatieven vooral reduceert tot regels, procedures en meetbare resultaten. De overheid wil betrokkenheid mogelijk maken, terwijl de inrichting van het proces die betrokkenheid soms terugbrengt tot een bestuurlijk bruikbare vorm.  

Voor publieke leiders betekent dit dat richting geven gepaard moet gaan met het besef dat burgerschap niet volledig is te ontwerpen. Het ontstaat in de samenleving, vaak op manieren die niet vooraf zijn te plannen of te voorspellen. Burgerschap wordt sterker wanneer er ruimte blijft voor verschillende vormen van publieke betrokkenheid – ook de kritische, onvoorspelbare en ongemakkelijke.  

Bij grote publieke opgaven is de druk om snelheid te maken echter groot en kan participatie snel worden ingericht als processtap. De uitdaging is om die processtap niet te verwarren met daadwerkelijke invloed of erkenning.  

Participeren of meedenken binnen een besluit dat al vaststaat? 

In het voorbeeld verschuift de rol van de burger van iemand die vragen mag stellen bij de richting, afweging en betekenis van een besluit, naar deelnemer aan de uitvoering: welke woningen willen jullie dan? De gemeente biedt participatie, maar bepaalt tegelijk welk gesprek nog gevoerd mag worden. 

Minder plannen maken, meer ruimte creëren 

Juist wanneer publieke opgaven om snelheid vragen, ontstaat de neiging om participatie beheersbaar te organiseren. Dat is begrijpelijk. Het risico is dat vooral voorspelbare inbreng overblijft en dat kritische of ongemakkelijke stemmen minder gewicht krijgen.  

Publiek leiderschap in complexe opgaven vraagt niet alleen om besluiten kunnen nemen onder druk, maar om het vermogen om de betekenis van die besluiten in het leven van mensen niet te vroeg uit het gesprek te organiseren. Want wat je uit het proces houdt, komt later als weerstand terug. 

Daarom is de opgave breder dan burgers betrekken bij de agenda van de overheid. Het gaat ook om het bewaken van een publieke arena waarin burgers een andere agenda kunnen inbrengen, kritiek kunnen uiten of zelf initiatief kunnen nemen.  

Misschien ligt de belangrijkste opgave dus wel vroeg in het proces van plannen maken: laat ruimte om te horen wat de plannen met mensen doen voordat de besluiten genomen zijn. Participatie krijgt pas betekenis wanneer betrokkenheid een mogelijkheid is én de voorwaarden openhoudt waaronder burgerschap kan ontstaan.  

Meer weten over de opleiding Publieke Strategie en Leiderschap?

Download de brochure