Kun je integriteit organiseren?

Integriteit lijkt actueler dan ooit. Leiders in organisaties worden steeds vaker geconfronteerd met complexe vraagstukken waarin waarden, belangen en verantwoordelijkheden met elkaar botsen. Wat is zorgvuldig handelen als de druk om snel te beslissen groot is? Wanneer volg je regels en wanneer vraagt de situatie om iets anders? En hoe zorg je ervoor dat signalen daadwerkelijk worden gezien en opgepakt?

Over integriteit wordt veel gesproken, maar wat verstaan we er eigenlijk onder? En wat betekent integer handelen wanneer niet alleen het individu, maar ook de cultuur, systemen en identiteit van een organisatie van invloed zijn?

We vroegen het Edgar Karssing, hoogleraar Filosofie, beroepsethiek en integriteitsmanagement aan Nyenrode Business Universiteit, gepromoveerd op het thema integriteit in de beroepspraktijk en docent in onze leergang Filosofie in Organisaties. Hij laat zien waarom integriteit meer is dan een persoonlijke eigenschap en hoe filosofie kan helpen om morele vraagstukken beter te doorgronden.

Integriteit lijkt een eenvoudig begrip, maar blijkt in de praktijk niet altijd eenduidig. Wat versta jij onder integriteit in het dagelijks handelen van professionals en leiders?

Oei, dat is geen gemakkelijke vraag om mee te beginnen. Het woord wordt tegenwoordig vaak gebruikt, maar zelden uitgelegd. Bij doorvragen blijkt dat mensen er van alles onder verstaan: eerlijkheid en betrouwbaarheid, rechtvaardigheid, rechtschapenheid, authenticiteit, transparantie… ik kan nog wel een tijdje doorgaan. Met mijn proefschrift (verdedigd in 2006) had ik ooit de ambitie om deze vraag voor eens en altijd te beantwoorden: wat is een goede definitie van integriteit? Mijn conclusie was uiteindelijk dat er geen eenduidige definitie is, dat het vooral belangrijk is dat we van elkaar weten wat we er onder verstaan en dat het handig kan zijn om een soort begrippenplattegrond te maken waarin we laten zien hoe verschillende aspecten naast elkaar staan en hoe ze zich tot elkaar verhouden. Dat integriteit bijvoorbeeld iets over jezelf zegt en jouw zelfbeeld. Dat hoor je als mensen aangeven dat ze zichzelf in de spiegel willen kunnen aankijken. Dan verwijst integriteit naar een oordeel over jezelf. Maar het woord integriteit wordt ook gebruikt om een oordeel uit te spreken over iemands professionele functioneren in een bepaalde rol, bijvoorbeeld als arts, als ambtenaar, als accountant. Dan gaat het om een oordeel van buitenaf, waarbij anderen jouw integriteit beoordelen. Maar als je aandringt: ikzelf karakteriseer integriteit in beroep en bedrijf graag met de begrippen zorgvuldigheid, uitlegbaarheid en standvastigheid. Het begint met goed nadenken (zorgvuldigheid): wat is hier aan de hand, wat staat er op het spel, met wie behoren we rekening te houden? Vervolgens is er een morele toets: past wat je doet bij de morele opdracht, bij de morele uitgangspunten van functie en beroep (uitlegbaarheid). En er zijn allerlei verleidingen en bedreiging die het soms lastig maken om ook naar jouw oordeel te handelen: dan is morele moed nodig om standvastig te zijn.

In de praktijk van bijvoorbeeld de jeugdzorg (vlak voor de zomer kwam in Stadskanaal een ernstige zaak van kindermishandeling aan het licht, waarbij verschillende instanties al eerder betrokken waren geweest) komt het voor dat er signalen zijn bij verschillende professionals maar dat deze niet samenkomen of niet leiden tot ingrijpen. Wat zegt dit over hoe integriteit en verantwoordelijkheid in organisaties werken en waar het in de praktijk schuurt?

Ik ben zelf gefascineerd door de feilbaarheid van mensen. Natuurlijk zijn er kwaadaardige mensen, maar heel veel moreel tekortschieten is een gevolg van naïviteit, luiheid, slordigheid etc. En vergeet de invloed van de context niet. Veel mensen kijken om zich heen om te bepalen wat ze moeten doen, wat er van hen wordt verwacht. Dan wordt de voorbeeldrol van leidinggevenden maar ook van collega’s heel belangrijk. In veel organisaties is helaas sprake van morele zwijgzaamheid, blindheid en doofheid. Dan blijven signalen onzichtbaar.

Veel mensen zien integriteit als een persoonlijke eigenschap. Jij kijkt juist naar integriteit in organisaties. Hoe werken cultuur, systemen en de identiteit van een organisatie door in wat ‘integer handelen’ betekent?

Als iemand moreel tekortschiet in een organisatie dan kun je die persoon zien als een rotte appel die uit de mand moet worden verwijderd. Zo snel mogelijk, voordat deze appel andere appelen aantast. Een logische gedachte als je integriteit puur als een persoonlijke eigenschap ziet. Alleen, uit onderzoek weten we steeds beter dat het vaak de mand is die tot rotting aanzet. En ‘de mand’ is dan een metafoor voor bijvoorbeeld de cultuur, voor het beloningssysteem, voor de manier van aansturen. Aandacht voor integriteit betekent dus aandacht voor de appel, maar ook aandacht voor de mand: ondersteunt de organisatie dat mensen met elkaar hun verantwoordelijkheid nemen of maakt het verantwoordelijkheden onzichtbaar of gemakkelijk af te schuiven?

Leiders en teams worden voortdurend geconfronteerd met botsende waarden: zorgvuldigheid versus snelheid, regels versus menselijkheid, loyaliteit versus transparantie. Hoe helpt filosofie om in dat soort situaties niet alleen te begrijpen wat er speelt, maar ook om tot een verantwoord besluit te komen?

Ik zie beroepsethiek bij voorkeur als een zoektocht en leerproces waarbij we in beroep en bedrijf begrijpen dat ethiek een essentieel onderdeel is van ons werk en we – vaak met elkaar – de morele kaders binnen de context van het werk onderzoeken. Centraal staat de vraag: hoe doe ik mijn werk goed? Hoe doe ik de goede dingen op de goede manier? Beroepsethiek is dan belerend noch moraliserend, maar gericht op handelen vanuit de verantwoordelijkheden die bij taak en positie horen, met oog voor alle belanghebbenden. Filosofie zie ik daarbij als de hulpwetenschap van het nadenken. Je kunt je eigen denken (vragen, antwoorden, samenvatten, analyseren) verbeteren door zelf te oefenen met filosoferen. Maar een reis(je) door de geschiedenis van de filosofie kan enorm behulpzaam en inspirerend zijn om te ontdekken wat wijze mensen reeds hebben bedacht en hoe hun inzichten en denkpatronen relevant zijn voor onze eigen vraagstukken en worstelingen. Niet om bij filosofen de antwoorden te vinden, maar wel de hulpmiddelen voor het eigen denken.

Benieuwd hoe filosofie je helpt om betere vragen te stellen over integriteit, verantwoordelijkheid en de keuzes die je als leider maakt? Ontdek de leergang Filosofie in Organisaties.

Meer weten over de deeltijdopleiding Filosofie in Organisaties?

Download de brochure