Gelijke regels, ongelijke uitkomsten

Twee mensen rijden 30 kilometer te hard en krijgen een boete. De één betaalt de boete tussen twee vergaderingen door en vergeet het daarna weer. De ander moet diezelfde boete wegstrepen uit een maandbudget waarin elke euro al een bestemming heeft. 

Je zou kunnen beargumenteren dat dit rechtvaardig is. De overtreding is van beiden hetzelfde. De regel ook. De sanctie eveneens. Toch roept dit bij veel mensen een ongemakkelijk gevoel op. Niet omdat de regel onduidelijk of oneerlijk is, maar omdat de uitwerking van die regeling radicaal verschillend is van persoon tot persoon. Dezelfde handeling krijgt een andere betekenis in het leven van verschillende mensen. Wat voor de één een kleine correctie is, wordt voor de ander een ingreep in bestaanszekerheid.  

Dit klassieke idee van rechtvaardigheid – gelijke monniken, gelijke kappen – is de laatste jaren steeds meer onder druk komen te staan. Tijdens de aankomende editie van onze Masters of Leadership zal rechtvaardigheid centraal staan. Wat is rechtvaardigheid? Welke verschillende manieren zijn er om naar rechtvaardigheid te kijken? Hoe kun je de menselijkheid bewaken in een rechtvaardige samenleving? In deze korte serie over rechtvaardigheid introduceren we de twee denkers die op de Masters of Leadership zullen spreken. In dit eerste artikel verkennen we het gedachtegoed van Govert Buijs, bijzonder hoogleraar filosofie in Amsterdam. Hij neemt ons mee in de verschillende visies op rechtvaardigheid. In deel twee van de reeks kijkt Jacky van de Goor vervolgens met ons naar hoe we de menselijkheid kunnen bewaken wanneer rechtvaardigheid rigide dreigt te worden.  

Gelijkheid is niet hetzelfde als rechtvaardigheid 

Het is belangrijk om een aantal termen scherp te onderscheiden. Bij ongelijkheid hebben mensen ongelijke toegang tot kansen en mogelijkheden. Bij gelijkheid heeft iedereen recht op dezelfde ondersteuning of behandeling. Gelijke boetes voor gelijke snelheidsovertredingen, als we het voorbeeld van hierboven weer willen aanhalen. Dit lijkt in eerste opzicht een mooi streven, maar gelijkheid kan, zoals we hierboven hebben gezien, leiden tot grote verschillen omdat mensen nou eenmaal verschillend zijn. Govert Buijs, één van de sprekers bij de Masters of Leadership van 2026, noemt hierbij het gevaar van ‘difference blindness’ – door dezelfde regels consequent voor iedereen toe te passen, vergeet je de verschillen tussen die mensen. Gelijkwaardigheid gaat nog een stap verder: er is erkenning dat de startpositie van iedereen verschilt en biedt aangepaste regelingen om gelijke kansen te creëren. Bij rechtvaardigheid wordt er een ingreep gedaan in het systeem om te zorgen dat de kansengelijkheid groter wordt.  

Wat is goed handelen? 

Rechtvaardigheid draait uiteindelijk om de vraag wat goed handelen eigenlijk is. Filosofisch gezien zijn hier drie benaderingen voor. De eerste benadering gaat ervan uit dat er een universele set van regels bestaat die altijd kloppen en dat je altijd volgens die regels zou moeten handelen. In deze benadering, die ook wel de plichtethiek wordt genoemd, is er dus geen ruimte voor uitzonderingen op een regel wanneer deze eenmaal is geformuleerd. De tweede benadering kijkt naar de uitkomsten van een regel: als twee mensen te hard rijden, en voor de één is de uitkomst dat hij zijn huur niet kan betalen en voor de ander dat hij geen vierde auto kan kopen, is de uitkomst ongelijk en moet de regel wellicht ook veranderen. De derde benadering is het oudste maar is de laatste jaren steeds meer in opmars: de deugdethiek. De eerste optekening van deze theorie dateert van meer dan 2000 jaar geleden door Aristoteles, maar de laatste jaren zijn er steeds meer moderne denkers die deze benadering omarmen. Deze benadering neemt mee dat er veel elementen zijn die uiteindelijk meewegen in een beslissing en dat situaties ook kunnen verschillen, waardoor er niet één universeel antwoord is op de vraag: welke handeling is het juiste? Er zijn geen vaste regels, maar principes die je moet hanteren. Rechtvaardigheid kan in de ene situatie iets anders betekenen dan in de andere situatie. Wanneer je echter vanuit waarden en deugden handelt, en daarbij de ‘gulden middenweg’ zoekt tussen bijvoorbeeld starheid en hyperindividualisme, zul je handelen als een goed mens.  

Ditzelfde geldt natuurlijk ook voor instanties en instituties. Ook in organisaties moeten voortdurend afwegingen gemaakt worden over regels, uitzonderingen en rechtvaardigheid. Door meer te leren over de basisprincipes van rechtvaardigheid, groei je als professional en kun je beter onderbouwde (en deugdzame) keuzes maken.  

Rechtvaardigheid op verschillende niveaus 

Govert zal ons tijdens de Masters of Leadership 2026 meenemen in de verschillende vormen van rechtvaardigheid én de verschillende niveaus waarop over rechtvaardigheid nagedacht kan (of moet) worden. Ook internationaal gezien zijn er grote verschillen in rechtvaardigheid en de opvattingen hierover. Hier denken we graag met jullie verder over na 

Samen met prof. dr. Govert Buijs en dr. Jacky van de Goor verkennen we wat er gebeurt wanneer rechtvaardigheid niet alleen een systeemvraag is, maar een geleefde realiteit in het dagelijks organiseren en leiden van mensen. Als een open gesprek waar jij zelf onderdeel van bent. 

Wil jij aanwezig zijn?

Meld je aan